Sağlık ve hastalık çoğu zaman yalnızca biyolojik süreçlerle açıklanmaktadır. Ancak sosyolojiye göre sağlık, bireyin yalnızca fiziksel durumunu değil; yaşadığı çevreyi, ekonomik koşullarını, eğitim düzeyini ve sağlık hizmetlerine erişimini de kapsayan toplumsal bir olgudur. Bu nedenle sağlık alanındaki eşitsizlikleri anlamak için bireysel nedenlerin yanında toplumsal yapı da dikkate alınmalıdır. Özellikle çatışmacı yaklaşım, sağlık hizmetlerine erişimin toplumdaki güç ve kaynak dağılımından bağımsız olmadığını savunmaktadır.
Sağlık ve Hastalık Neden Yalnızca Biyolojik Olaylar Değildir?
Biyolojik etkenler hastalıkların oluşumunda önemli olsa da, sosyoloji sağlık durumunun toplumsal koşullardan da etkilendiğini savunur.
Bir kişinin;
gelir düzeyi,
eğitim seviyesi,
çalışma koşulları,
yaşadığı çevre,
beslenme imkânları,
temiz su ve sağlıklı konuta erişimi
sağlığını doğrudan etkileyebilir.
Aynı hastalığa sahip iki kişi, yaşadıkları toplumsal koşullar nedeniyle farklı tedavi süreçleri yaşayabilir.
Bu nedenle sağlık yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda toplumsal bir konudur.
Toplumsal Sınıf, Gelir, Eğitim ve Yaşam Koşullarının Sağlığa Etkisi
Toplumsal eşitsizlikler sağlık üzerinde önemli etkiler oluşturur.
Geliri yüksek bireyler;
daha sağlıklı beslenebilir,
kaliteli sağlık hizmetlerine ulaşabilir,
düzenli sağlık kontrollerini yaptırabilir,
daha güvenli çalışma koşullarına sahip olabilir.
Buna karşılık düşük gelirli bireyler;
sağlıksız çalışma ortamlarında bulunabilir,
tedaviye geç başvurabilir,
yeterli beslenemeyebilir,
sağlık hizmetlerine erişimde ekonomik engeller yaşayabilir.
Eğitim düzeyi de sağlık okuryazarlığını artırarak bireylerin hastalıklardan korunmasına katkı sağlar.
Bu nedenle sağlık, toplumdaki ekonomik ve sosyal eşitsizliklerden doğrudan etkilenmektedir.
Çatışmacı Yaklaşıma Göre Sağlık Eşitsizlikleri
Çatışmacı yaklaşım sağlık alanındaki eşitsizlikleri toplumdaki sınıf ilişkileriyle açıklar.
Bu yaklaşıma göre sağlık hizmetleri her bireye eşit şekilde ulaşmamaktadır.
Ekonomik gücü fazla olan bireyler daha kaliteli sağlık hizmetlerine erişebilirken, yoksul kesimler sağlık hizmetlerinden yeterince yararlanamayabilir.
Dolayısıyla sağlık sistemi, toplumdaki mevcut güç ve gelir dağılımından etkilenmektedir.
Çatışmacı yaklaşım, sağlık alanındaki eşitsizliklerin bireysel tercihlerden çok toplumsal yapının sonucu olduğunu savunur.
Sağlık Hizmetlerine Erişimde Güç ve Kaynak Dağılımının Rolü
Sağlık hizmetlerine erişim yalnızca hastanelerin varlığıyla açıklanamaz.
Sağlık hizmetlerinden yararlanabilmek için;
ekonomik kaynak,
sosyal güvence,
eğitim,
yaşanılan bölge,
ulaşım imkânları
gibi birçok faktör önemlidir.
Toplumdaki kaynakların eşit dağılmaması sağlık hizmetlerine erişimde de eşitsizlik oluşturabilir.
Bu nedenle sağlık alanındaki fırsatlar, toplumdaki genel eşitsizliklerden bağımsız değildir.
Tıbbileştirme Kavramı
Tıbbileştirme, daha önce normal yaşamın bir parçası olarak görülen bazı durumların zamanla tıbbi sorun olarak tanımlanması sürecidir.
Örneğin;
yaşlanma,
doğum,
çocukların bazı davranışları,
menopoz,
gündelik yaşamın bazı sorunları
zamanla tıbbi değerlendirme alanına girebilir.
Bu süreçte doktorlar ve sağlık kurumları hangi durumun "normal", hangisinin "hastalık" olduğuna karar veren önemli otoriteler hâline gelir.
Tıbbileştirme ve Güç İlişkileri
Tıbbileştirme yalnızca sağlıkla ilgili değildir; aynı zamanda güç ve otoriteyle de ilişkilidir.
Tıp kurumu hangi davranışların hastalık sayılacağı konusunda önemli bir belirleyici hâline gelir.
Bu nedenle doktorlar, hastaneler ve sağlık kurumları toplum üzerinde bilgi ve otorite sahibi olur.
Çatışmacı yaklaşım bu durumu, sağlık alanındaki güç ilişkilerinin bir göstergesi olarak değerlendirir.
Böylece sağlık yalnızca tedavi değil; aynı zamanda toplumsal kontrol ve otoriteyle de bağlantılı hâle gelir.
Sağlık Hizmetleri Neden Toplumsal Eşitsizliklerden Bağımsız Düşünülemez?
Sağlık hizmetlerine erişim bireyin yalnızca hasta olup olmamasına bağlı değildir.
Gelir, eğitim, meslek, yaşanılan çevre ve sosyal güvence gibi faktörler sağlık hizmetlerinden yararlanmayı doğrudan etkiler.
Bu nedenle toplumdaki ekonomik ve sosyal eşitsizlikler sağlık alanında da kendini göstermektedir.
Çatışmacı yaklaşım tam da bu noktada sağlık sisteminin toplumdaki güç ilişkilerinden bağımsız olmadığını savunmaktadır.
Yaklaşımların Karşılaştırılması
Biyolojik Yaklaşım
Sosyolojik / Çatışmacı Yaklaşım
Hastalık bedenle açıklanır.
Sağlık toplumsal koşullardan da etkilenir.
Tedavi tıbbi süreçtir.
Sağlık hizmetlerine erişim eşitsiz olabilir.
Bireysel faktörler önemlidir.
Sınıf, gelir ve güç ilişkileri belirleyicidir.
Hastalık biyolojik bir durumdur.
Sağlık aynı zamanda toplumsal bir olgudur.
Sonuç
Sonuç olarak sağlık ve hastalık yalnızca biyolojik süreçlerle açıklanamaz. Sağlık; bireyin gelir düzeyi, eğitim durumu, çalışma koşulları ve sağlık hizmetlerine erişim imkânları gibi toplumsal etkenlerden de doğrudan etkilenmektedir. Çatışmacı yaklaşım sağlık alanındaki eşitsizliklerin toplumdaki güç ve kaynak dağılımının bir sonucu olduğunu savunurken, tıbbileştirme kavramı sağlık alanındaki otorite ve kontrol ilişkilerini anlamamıza katkı sağlamaktadır. Bu nedenle sağlık hizmetlerine erişim, toplumdaki diğer sosyal ve ekonomik eşitsizliklerden bağımsız düşünülemez.